İnsan, varlığını sorgulamaya başladığında çoğu zaman sebep–sonuç zincirini takip ederek geriye doğru bir yolculuğa çıkar; anneden anneanneye, oradan da en başa kadar uzanan bu sorgulama, teselsülün yani sonsuz geri gidişin imkânsızlığı üzerinden “ilk sebep” fikrine ulaştırır.

İslam düşüncesinde Vacibü’l-Vücud, Aristoteles’te İlk Muharrik, Hristiyanlıkta İlk Sebep(First Cause), modern felsefede ise Kozmolojik Argüman adıyla karşılık bulan bu yaklaşım, insanın zihninde aynı basit soruya dayanır:

Her şeyin bir nedeni varsa, bu zinciri başlatan ilk ve sebepsiz neden kimdir?

Ben bu sorgulama şeklinden ziyade “neden bu sorgulama şekline ihtiyaç duyarız” sorusuna ve muhtemel cevaplarına odaklanmak istiyorum.

Çünkü filozoflar bunu “varlığı sorgulama” üzerinden yaparken, bizler genellikle, kontrolün bizde olmadığı ve içinden çıkamayacağımız durumlarla karşılaştığımızda yaparız.

Aslında bu sorgulama sistemi bizim kas hafızamızda kayıtlıdır.

Ancak bizim bu sorgulamalarla hangi noktalara vardığımız bazen muammadır.

Bahsetmek istediğim bu durumun daha netleşmesi için size birkaç trajikomik yaşanmış örnek anlatacağım.

Geniş ailemizde herkesin çok sevdiği tatlı, yaşlı bir kadın var:

annemin halası.

Küçücük, yaklaşık 85 yaşlarında, 1.50 boyunda, içinden enerji fışkıran bir kadın.

Ben onu küçük ses bombalarına benzetiyorum.

Ufacık ama cıvıl cıvıl şarkılar çıkıyor içinden ve etrafa neşe saçıyor.

İnsanın her yere yanında götürmek isteyeceği türden…

Diyebilirim ki hayatımda gördüğüm en tatlı, huzurlu yaşlı.

Eğer bu hayatta yaş alabileceksem, onun gibi bir yaşlı olmayı çok isterim.

Aslında bu kadar enerjik ve pozitif olmasından anlayacağınız üzere çok zor bir hayatı olmuştur.

Bizde acıları mizah ile savuşturma bir ata geleneğine dönüşmüştür.

Halam, daha iki yıllık evliyken, çok sevdiği kocasını kaybetti.

Kocası ardında küçük bir bebek ve gözü yaşlı bir kadın bıraktı.

Halam kocasını o kadar çok sevdi ki bunu size şöyle bir örnek ile anlatayım.

Çok genç yaşta kocasını kaybettiği için, annemin babası belirli aralıklarla Halam’a sorarmış “eğer evlenmek istersen, bu konuda sakın çekinme. Seni beğenenler de var. Senin de gönlün olursa söylemen yeterli” dermiş.

Halam bu konu her açıldığında bir anda diğer odaya koşarmış ve elinde bir fotoğraf ile geri gelirmiş.

Kocasının fotoğrafı…

Fotoğrafı abisine uzatarak “abi bana söylesene, ben bu adamın üstüne nasıl birine bakarım, nasıl biri ile evlenirim…”

Velhasıl, böyle bir ömür sürdü, ve kimse ile de evlenmedi.

Abisinin evinde, kalabalık bir aileyle yaşadı.

Fakat kızını, maddi imkânları daha iyi olan kocasının ailesine vermek zorunda kaldı.

Çünkü hem kendisi kalabalık bir evde, “bir başkasının” evinde yaşıyordu, hem de maddi imkanı onlar gibi değildi.

Kızı ile aynı şehirde oldukları için bağları hiç kopmadı ama, bir anne için evladına hasret yaşamak ne kadar zor olur tahmin edebilirsiniz.

Neyse…

Biz esas konumuza dönelim. Size yazının başında bahsettiğim “ilk sebebi” sorgulama sistemini en iyi yapan kişilerden birisi de halamdır.

Bu konuda efsanevi bir tiradı vardır.

Olay abisi, onun eşi ve kızları ile birlikte yaşadığı köy evinin kapısında gerçekleşiyor.

Köy evinin alt tarafı uçsuz bucaksız fındık bahçeleri ile çevrilidir.

Fındık bahçelerinin eğimleri o kadar yüksektir ki, fındık toplama zamanı evden çıkıp fındık toplamaya giden herkes neredeyse evde kalıp yemek hazırlama görevini üstlenenler ile helalleşerek fındık toplamaya giderler.

Abartıyorum ama abartmayacaksam da ağzımı açamam, kusura bakmayın.

Bu fındık bahçelerinin ucunda da deniz görünür.

Evin kapısında çıkınca sol tarafta ise toprak bir zemin vardır.

Evin kapısı kot farkından ötürü bu toprak zemin altında kalır.

Köydeki diğer hanelerin kapıları da bu toprak zemine açılır ve onların çocukları da bu toprak zeminde oynarlardı.

Halam çok çalışkan bir kadındı. Hep öyle anlatırlardı. Bence tabii “başka bir kişinin evinde kalmanın verdiği mahcubiyet” duygusu da onun daha çok çalışmasına sebep oluyordu.

Neyse, düzenli olarak toprak zeminden evin kapısına toprak geliyordu ve halam sürekli burayı temizliyordu.

Gerçekten temizlik konusunda da çok titiz bir kadın.

Artık kendi evi var, tek başına yaşıyor, ve o evi nasıl tertemiz yaptığını görmelisiniz.

Günlerden bir gün yine kapıyı temizliyor, o sırada çocuklar yine o toprak zeminde koşturup top oynuyorlar.

Onlar oynadıkça daha fazla toprak evin kapısına hücum ediyor, halam deliriyor.

Acaba o çocukları her gördüğünde kendi çocuğu da aklına geliyor muydu? Veyahut gelmeme ihtimali var mıydı?

Halam çocuklara kızıyor “ula gidin biraz ötede oynayın, hep pislettiniz burayı” diyor.

O gün çocuklar biraz gidiyor, halam eve çekilince çocuklar da geri gelip oynamaya devam ediyor.

Hepimizin zamanında yaptığı gibi…

İkinci gün yine aynı senaryo, halam elinde çalı süpürge ile kapıya çıkıyor, temizliyor, çocuklara bir posta azar atıyor, kapanış.

Üçüncü gün aynı, dördüncü gün aynı…

Halamın artık son noktaya geldiği o gün “sebep sorgulaması” başlıyor.

Neden?

Çünkü halam artık bir çıkmazda.

Kendisi çok yoruluyor, çocukları kovamıyor, muhtemelen çocuklar onun gözünde “her gün kalabalıklaşan düşman ordusu” gibi görünmeye başladı artık.

Ne yapacağını bilemiyor.

Aynı döngü yorgunluğa, yorgunluk öfkeye, öfkeyle çözülemeyen durum çaresizliğe, çaresizlik ise sorgulamaya sebep oluyor.

Tahminen 1970-80’li yıllarda yaşanan olay gününde,

Halam yine minicik bedeni, elinde çalı süpürgesi ile, dışarıdaki çocuk ordusu ile mücadeleye başlıyor.

Halam bağırıyor, çocuklar artık takmıyor.

Halam bağırıyor, çocukların sayısı sanki daha da artıyor.

Halam elindeki çalı süpürgesini yere atıyor.

Başındaki çemberin aşağı sallanan kısmını sol eli ile hızlı bir şekilde tutup sağ yanağının kenarına iliştiriyor,

ve sonra ellerini beline koyarak çocuklara ağzından ateş çıkarkan ejderha gibi haykırıyor;

“Allah pelasını versin bu çocuk aşılarını bulanların, ortaluk uşak (çocuk) doldu, daha bi uşak bile ölmiy!”

O yıllarda çocuk aşıları Türkiye’ye yeni gelmiş, aşı uygulamaları çocuk ölümlerini oldukça azaltmış ve başarılı bir sonuca ulaşmıştı.

Bu tabii ki halam için de, yani çocuğuna hasret bir anne için, elbeette çok mutlu edici bir gelişmeydi.

Öyle olmasa böyle bir sorgulama anında aklına ilk bu durum gelmezdi.

Ama çocuklar ile başa çıkamadığı o anda, ilk sebep sorgusu, yorgunluğu, öfkesi, belki o kadar çocuğun arasında kendi çocuğunun olmaması… onu bu sorgulamaya itmişti.

Çünkü başka türlü dayanamayacaktı.

Bu her insanın doğasında var da bizim kültürümüzde başka bir boyuta mı ulaştı emin değilim. Ancak bir akrabamın anlattığı örnekten anlıyorum ki, bizim kültürümüzde bu durum başka bir boyuta ulaşmış.

Şöyle ki, akademisyen akrabamın meslektaşı Japonya’da bir üniversiteye misafir araştırmacı olarak çalışmaya gitmiş.

Doğal olarak aynı üniversitede bulunan diğer Japon akademisyenler ile de yakın arkadaşlıklar kurmuş.

Bunlardan bir tanesi ile yolda karşılaşmış.

Japon akademisyen birisi ile sözlü bir şekilde tartışırken, Türk akademisyen yanına gitmiş.

Japon akademisyeni tanıdığı için ona yardımcı olmaya çalışırken, tartıştığı kişinin de Türk olduğunu anlaması çok zaman almamış.

Ortamı sakinleştirip, diğer Türk’ü ortamdan uzaklaştırıp göndermiş.

Sonra Japon akademisyene ne olduğunu sormuş.

Japon akademisyen, yüzünde inanılmaz bir şaşkınlık, şok, duruma anlam verememiş bir ifade ile şunları demiş;

—“Bilmiyorum. Ben de anlamadım. Çok küçük bir konudan dolayı anlaşmazlık yaşıyorduk. Ama karşı taraf anlamadığım bir şekilde konuyu Osaka’da yaşayan anneme getirdi. Osaka’da yaşayan annemin konuyla ilgisinin ne olduğunu hala anlayamadım.”

Bizim Türk akademisyen durumu nasıl açıkladı inanın hiç bilmiyorum. Tek bildiğim şey kesinlikle onun yerinde olmak istemeyeceğimdir.

Kibar bir şekilde konuşarak, sözleri ile bir kişi ile başa çıkamayacağını anlayan kişi, yine önce yetersiz, sonra öfke, sonra “ilk sebep” sorgulamasına varıyor.

Ben de diyorum ki,

Madem biz “ilk sebep” sorgulaması konusunda kasları gelişmiş bir toplumuz, neden bunu sadece bu tarz durumlarda yapıyoruz.

Şunu biliyorum,

Benim gibi insanların, kendisini kandırmadan, başka kaçınma yöntemlerine başvurmadan,

“gerçek bir doğuma” varabilmesi için çıkmazda ve yalnız hissetmeleri gerekebilir.

Çünkü bizim için derinleşmek, o derinliklerde O’nunla buluşabilmek acı verici bir yalnızlık ile daha mümkün oluyor.

Bir dağ başında dolaşırken, o köyden hiç çıkmamış bir kadın ile karşılaşırsın. Çok basit bir sohbet ederken bazen bir espri, bazen ciddi bir söz söyler sana.

Çok kısadır, ama mermi gibi çarpar zihnine…

Bu kadın bu noktaya nasıl geldi dersin.

Çünkü o kadın acısını yalnız yaşıyor,

çünkü o kadın Yaratıcı’nın yarattığı şeyler ile direkt temas ediyor,

yani kadın acısının, yalnızlığının ve O’nun kesiştiği yerde yaşıyor.

bunların her biri de ona, istese de istemese de, sorular sorduruyor, cevaplar bulduruyor…

Bu sebeple, eğer yalnız kalamıyorsak, bilin ki derinliğimiz oldukça sığ kalıyor.

Bu yalnızlık asosyallik derecesindeki sağlıksız bir yalnızlık değil,

Veyahut sürekli kalabalık ortamlar ile kaçtığımız bir yalnızlık değil,

Bu yalnızlık, gün içerisinde, hiçbir şey yapmadan, telefon, TV, müzik vb. gibi uyarıcı her şeyden uzak bir halde, sadece kendimizle baş başa kalabildiğimiz en az yarım saati ifade ediyor.

Bunu yapamadığımızda ne oluyor biliyor musunuz?

Bir anda bir arkadaş buluşmasına gitmek istiyoruz, ama aslında ruhumuz o anda yorgun, ne kadar çok seversek sevelim o arkadaşlarımızı, içimizden bir ses “keşke evde yalnız kalsaydım, neden geldim diyor”,

Veyahut evde yalnız kalıyoruz, ama gerçekten “çok yalnız” hissediyoruz. O zaman da “keşke birileri burada olsaydı” diyoruz.

Yani aslında bu dünyada arafı yaşıyoruz.

Her iki durum arasındaki dengeli, ölçülü yalnızlığa ulaşmak için ise, benim bulduğum çözüm bu duygu ile önce yüzleşmek,

Ardından “ilk sebebi” sorgulamak,

Ardından içsel yalnızlığımdan O’nun eli ile kurtulmak istemem oldu.

Sizin kurtuluş yolunuz ne olur bilmiyorum.

Sadece yalnız olmadığınızı bilin!

Hayat devam ettiği sürece gel-gitler olacak. Gün gelecek gayet huzurlu yalnızlıklar yaşarken, bir anda tekrar eskiye dönmüş gibi hissedeceğiz.

O anda yine “ilk sebep” sorgusuna döneceğiz.

“Şu anda böyle hissetmemin sebebi ne?”

“Şu anda güncel hayatımda ne yaşıyorum ki yine tetikleniyorum?”

…

Sonuç olarak, şunu demek istiyorum;

“ilk sebebi arama” dürtüsü hepimizin içinde var. Belki de mesele, bu sorgulamayı sadece öfke ve çaresizlik anlarında değil, kendimizi bulmaya en çok ihtiyaç duyduğumuz anlarda da yapabilmektedir.

Yargı kesin: Acı duymak ruhun fiyakasıdır
kin, susturur insanı; adına çıdam denir
susulunca tutulan çetele simsiyahtır
o siyah öcalmakcasına gür ve bereketlidir

Vandal yürek! Görün ki alkışlanasın
ez bütün çiçekleri kendine canavar dedir
haksızlık et, haksız olduğun anlaşılsın
yaşamak bir sanrı değilse öcalınmak gerektir.

(İsmet Özel-Esenlik Bildirisi)

Bildiğimiz üzere bizim gibi toplumlarda belli yaşı geçmiş bekarlara tahammül yoktur.
Bu yeni dünya düzeninde 30+ bekara hiç tahammül kalmamıştır.
En elit ortamdan en kırsal ortama kadar konu, bir şekilde o ortamdaki 30+ bekarın evlenmemesine gelir.
Kıta altı mantoyu tartışırken bir anda “kriterlerin neler?” gibi bir soru ile karşılaşabilirsin.

Özellikle kadınlar bu konuda çok daha fazla strese girer.
Biyolojik saat, çocuk isteği, etrafındaki arkadaşlarının evlenmiş olması…
Bir de üzerine ailen ve toplum seni zorlamaya başladığında iyice strese girersin.

Aslında bu stresin sebeplerinden biri kendini “eksik, problemli, normalin dışında” hissetmendir.
Eğer alt planda bunu kavrayamazsan, sadece “doğurmak” veya “modaya uymak” için bir evlilik yapman kaçınılmaz olur.

Bu arada “aman evlilik nedir, bekarlık sultanlıktır” gibi güzellemelere de, “evlenin, niye evlenmiyorsun, evlilik çok güzel” gibi güzellemelere de temelinden karşıyım.
Çünkü her iki durumun da pozitif ve negatif yanları vardır.
Zaten hayat böyle bir şeydir; filmlerdeki gibi pürüzsüz değildir.

Evliliği erteleyerek iyi bir kariyer yapmak istersin, çünkü senin var olabilmen, görülebilmen yaptığın işteki başarına bağlıdır.
Ama eve geldiğinde bir çocuk sesi ararsın.

Veyahut, sen aile kurmayı; birinin karısı, birinin kocası, birinin annesi olmayı önceliğin yaparsın.
Çünkü önce bu sıfatlarla var olabileceğine, görülebileceğine, özgürleşebileceğine inanırsın.
Ama devam ettirmediğin iş hayatındaki arkadaşlarını görür, bir ah çekersin.

Bunun ikisini birden yapmaya çalışırsın, çünkü hem iş hayatında hem de aile hayatında “örnek” olman gerektiğini hissedersin.
Mükemmeliyetçilik şeman seni her şeyin iyisini yapmaya iter.
Bir tanesinde çok kötü olsan bunu kabullenemez, büyük kırılmalar yaşarsın.
Her ikisinde iyi olsan günün birinde çok yorgun hisseder, gözlerinin ışığının gittiğini, içinde bir yankı kalmadığını fark edersin.

Yani kısaca demek istiyorum ki: Herkesin bir hayat yolu vardır.
Bu yoldaki patikalar, bizim yön vermemize ve içimizdeki eksiklikleri kapatma eğilimlerimize göre şekillenir.
Bu sebeple bir kişi kendi hayatına dair bir şey diyemezken, etrafındakilerin güzelleme veya kötüleme yapması anlamsızdır.

Ama biliyorum, bu görüşü savunan milyonlar vardır.
Bir şey değişti mi? Hayır.
Yeni kuşaktan çok umutluyum, o ayrı.

Ama şunu da kabul edelim: Biz de toplumun o yaş grubuna geçtiğimizde, “bir öğüt verme, bir yol çizme, bir mentör olma” gayretine tutuşacağız.

Toplum normlarına göre geç evlenen çok yakın bir arkadaşım var.
Onunla bekarlık dönemlerimizde bunları konuşur, toplumdaki saçmalıklarla dalga geçerdik.
Evlendiği gün espriyle beni zorbalamaya başladı.
Düğünde “artık sen de bu yola gir, evlilik önemli” dedi.
Ayıp ya dedim, bu kadar hızlı mı?
“Bu kadar hızlı,” dedi, “ben artık diğer tarafa geçtim.”

Bu sebeple, siz ayaklarınızı yere sağlam basın.
Ne istediğinizden emin olun.
Toplumun bazı dinamiklerini değiştiremeyeceğinizi bilin.
Art niyetli insanlara “ben” diliyle sakince sınır çizin.
Ama eğer art niyetli değillerse, sadece sizin bir düğününüzü görmek istiyorlarsa, onlara bir şeyleri izah etmeye çalışmayın; mizah ile kaçın.

Tam bu sebepten ötürü beni sürekli bu konularda trolleyen annemle bir telefon görüşmemden bahsedeceğim.
O ne derse benim tersini yapacağımı bildiği için bu konuları benimle ciddi ciddi konuşamaz.
Sadece konuşma aralarına çok tatlı bir mizah ile ürün yerleştirmesi yapar.
Ben de buna izin veririm.
Aslında onun içindeki eğlenceli, yaramaz çocuğu ortaya çıkarmak hoşuma gidiyor diyelim.

Geçen hafta sonu beni aradı.
“Naber, nasılsın?” kısımlarını geçtik.
Bana, beni rüyasında gördüğünü söyledi.
Ben de “hayırdır inşallah” dedim.
O da “bence hayır” dedi.

“Ne gördün?” dedim.
“Bizim evde oluyoruz, sana doğum günü yapıyorum,” dedi.
“Ama ev o kadar kalabalık ki sana anlatamam.”

Ben de onu trollüyorum: “Sen bu kalabalıktan memnun musun, yoksa ‘nereden çıktı bu kadar adam’ mı diyorsun?” dedim.
Güldü, “yok yok gayet memnunum” dedi.
Ama bir yandan da çok şaşkındı.

“Neden?” dedim.
“Çünkü o kadar çeşit insan geliyor ki… Yıllarca görmediğim, ölü, diri herkes orada,” dedi.
“Her gelene ‘siz nereden duydunuz’ diyorum, hem de şaşırarak seviniyorum,” diye anlattı.

Ben de bunun üstüne, “gerçekten çok güzel görmüşsün, şimdi senden duyunca mutlu oldum,” dedim.
Yaklaşık iki aydır farklı bir ruhsal durum içerisindeydim, o yüzden bu rüya da bana çok iyi geldi.

Sonra dedim: “Anne, o kadar gelen misafir kalabalık… Acaba ben hacca mı gideceğim? :)”
O da “ben mi?” dedi.
Ben de “yok, sen değil; ben” dedim.

İki saniye durdu.
Sonra tomadan çıkan su gibi patladı:
“Sen hacca gideceğine, önce kocaya git!” dedi.

Yedi kıtanın görece ortasında bir zerre olduğunu bilirsin de,
Gün gelir evrene sığamadığını hissedersin.
Bir El ararsın,
Yusuf’u çıkardığı gibi, çeksin çıkarsın beni de bu kuyudan istersin.
Sahi, niyetin kuyudan mı çıkmaktır,
Yoksa kuyudan O’nunla birlikte mi çıkmaktır?

…

Tam bunları düşünürken, Yaşar Kemal yakanı bırakmayacak bilesin.
Sürekli kulağına kimsesizliğin el dokuması şeklindeki şu dizeleri ile fısıldayacak;

“Kuş uçmaz, kervan geçmez bir yerdesin.
Su olsan kimse içmez,
yol olsan kimse geçmez.
Elin adamı ne anlar senden?
Çıkarsın bir dağ başına,
bir ağaç bulursun, tellersin,
pullarsın, gelin eylersin.
Bir de bulutları görürsün,
bir de bulutları görürsün,
bir de bulutları görürsün.
Köpürmüş gelen bulutları.
Başka ne gelir elden?
Çın çın ötüyor yüreğimin kökünde
şu dünyanın ıssızlığı.
Tanrı kimsenin başına vermesin
böyle bir yalnızlığı!”

Sarsılacaksın, susacaksın.
Sonra bu durumu dağıtmak için Yaşar Kemal’e;
“Beyefendi, maşallah, anlıyorum ki siz de yoksunluk şeması konusunda hiç de boş değilsiniz.” diyeceksin.
O da gülümseyecek ve başıyla onaylayacak.

Sonra bir yerden bir müzik sesi duyacaksın. Bizim oralardan belli… Yayla Trio adlı müzik grubu “şu yalancı dünyada her canlı bir eş arar, taşın kalbi yok ama onu da yosun sarar” diye diye sana doğru gelecek. Sakın dinleme, kulaklarını hemen kapat ve koşarak uzaklaş oradan. Aksi halde dağılırsın, yaylayı hatırlarsın, Hira’nı anımsarsın, ne vakittir gidemediğini hesaplar, yanarsın yanar…

En ferahlatıcı çözümü, O’na dualar etmekte bulacaksın ve edeceksin de…
“biliyorum bu bir beşer yalnızlığı ile ilgili değil” diyeceksin.
Çünkü kalabalıklar da arttırıyordu yalnızlığını, bunu biliyordun.
Sadece bunu kendine itiraf edemiyordun, çünkü bu senin için zayıflık göstergesiydi.
“Kimseye ihtiyacım yok, ben yalnızlığı seviyorum…” şeklinde ahkamlar keserdin…

Sonra bir terapi odasında, gerçek, ıslak havlu gibi çarptı yüzüne.
Haftalarca kendine gelemedin.
Şimdi bu yalnızlığı yine tüm hücrelerinde hissediyorsun.
Ve artık biliyorsun, bu bir kulun varlığı ile çözülemez.

O yüzden bırak artık bir erkek kardeş, bir kadın yoldaş, bir anne, bir baba arama çabalarını bir kenara…

Kalk bir sabah vakti gün henüz doğmamışken,
Eğil ve bırak kendini yalnızca O’na,
Tarif et, nedir istediğin, nedir seni bu hallere koyan his?
Durma, anlat!
Anlat ki rahatla.

Sonra o mucize gerçekleşsin.
Neresinde olduğunu sadece kırmızı bir ipten bildiğin o Kitab’ı aç,
Bak bakalım nedir bugün ki hissen;

“Yetimken seni bulup barındırmadı mı?
Şaşkınken seni bulup doğru yola ulaştırmıştı.
Yalnızken seni bulup zengin etmişti.”
(Duha Suresi, Ayet 6-8)

Neydi bu zenginlik?
Sadece maddi bir şey miydi?
Peki o zaman neden “Yalnızken” diye başlıyordu?
Yalnızlıktan kurtulmak maddi zenginlikle mi mümkündür?
Henüz peygamber olmadan hemen önce,
mağaralara kaçan,
toplumdaki yozlaşmaları sorgulayan,
kendisini “toplumun o hali ile” oraya ait hissetmeyen,
düzeltmek için neler yapabileceğini düşünen,
annesiz, babasız, kimsesiz hisseden genç, yoksul bir adam,
sadece maddi güce mi ihtiyaç duymuştu?
Evet, bu güne kadar sen de sadece Hz. Hatice ile evlenmesinden bahsedildiğini düşünüyordun.
Çünkü bu denli yalnız olduğunu bilmiyordun.
Hissediyordun, ama tanımlayamıyordun.
Ama ‘O’, sanki bu ayetini sana yeniden tanımlıyordu

Okudukça çoğalıyordun, biliyorum.
Artık yoksunluk şemanla mücadele edebilmek için bir beşere değil, Kim’e ihtiyacın olduğunu biliyordun.
Bunu sakın unutma!

Ama tabii ki, yoksunluk şemanı duyanlar, durum tespiti yapmak için akın akın gelmeye devam edecekler.
Çünkü önce durum tespiti, sonra çözüm.
Durumu ne kadar iyi analiz edersen, çözümü o kadar etkili olur.

Tam o anda Nurallah Genç “elimde senin için güzel parçalar var” diyen samimi, devamlı müşterisini koruyan konfeksiyon esnafı gibi gelecek yanına,
“Buyurun sayın Genç, sizi dinliyorum” diyeceksin.
O da, “eğer canını çok yakmayacaksa, ben de derdini birkaç dizem ile tanımlamak isterim” diyecek.
“Lütfen, buyurun, başım gözüm üstüne” diyeceksin.

“Bir damla su ver bana ey çöl! Bari sen küsme.
Kalmadı hiçbir şeyim bak, günahım da yandı.
Yenilgiler bir tufan gibi çöktü üstüme.
Ülkem yıkıldı heyhat!
Ordugâhım da yandı.”

Elhamdülillah deyip, tam bu yoksunluk modunu kapatmaya çalışacakken
İsmet Ağabey, ayağını, kapanmasına az kalan kapının arasına sokacak
Ve diyecek ki;
“Benim de sana iki çift lafım var.”
Kalbim üstüne ağabey diyeceksin.

“Şu anda senin ruhun, evi Nepal’de kalmış Slovakyalı bir salyangozdur.” diyecek.

Sen de google rolüne bürünüp “did you mean that …” minvalinde bu cümleyi anlamlandırmaya çalışacaksın.
Yani ağabey, demek istiyorsun ki;

Ruhum, sırtında evi olması gereken ama onu Nepal’de unutan bir salyangoz gibi… Ne doğduğum yerde barınabiliyorum ne de vardığım şehirde tutunabiliyorum; gövdemde kiracı gibi gezen bir aidiyetsizlikten ibaretim.

Muhtemelen kabul etmeyecek ama, burası senin mekanın.
Sen “evet, tam olarak böyle söylemek istedim” dediğini farz et.

Sonra derince bir sessizlik yaşayacaksın,
Bir iç çekeceksin,
ardından elini kalbine götürerek;

“Eyvallah” diyeceksin.

Sonra sen;

“Siz kalemlerinize yakışanı yaptınız.
Ben de bu yoksunluğu yaşayacaksam,
sizinle ve büyük bir gururla yaşayacağım,
Ama, süresi kısa olacak.” diyeceksin.

Her şeye itiraz eden İsmet Ağabey,
Yüksek ihtimalle “neden süresi kısa olacak” diye soracak.
Sen de ona, “senden öğrendiğim ağabey” diyeceksin.
O da bıyık altı gülerek;
“Tamam, Yıkılma Sakın” diyecek sana.

Sen de ona;
“Kalpten geldin, kalbine vardım ağabey!” diyeceksin.

Dirileceksin,
Mücadeleye başlayacaksın,
ama nasıl başlamak…
Yalnıza Yaratıcısı’na varmak isteyen en devrimci muhafız gibi.
göğün,
doğan güneşin,
gülen çocuğun,
uçuşan kuşların,
esen rüzgârın,
ve soğuk yayla suyunun aşkına şöyle haykıracaksın;

Sükûn yok, hareket var.
Bugün yarına çıkar,
yarın bugünü yıkar
ve bu durmadan akar
akar
akar….

Biz bugünün kahramanı,
Yarının münadisiyiz.
Bu durmadan akan,
yıkıp yapan akışın
çizgilenmiş sesiyiz.

Biz,
adımlarını tarihin akışına uyduran
temelleri çöken emperyalizme vuran,
yarını kuran
larız.

O duvar
o duvarınız
vız gelir bize vız!…

(Nazım Hikmet Ran-Duvar)

Diriliş bu dizeleri tekrarladıkça damarlarına dolacak.
Güzel.
Ama, unutma ki bu süreç TEDx’in motivasyon konuşması değil.
Her şey bu dirilikle ve kolaylıkla devam etmeyecek.
İniş çıkışlar olacak.
Ama yolun bütünü yukarı doğru ilerleyen bir eğri olacak.

Evet, hiçbir kaçınma metoduna başvurmamaya ettiğin yemin bedenini çok zorlayacak.
Gün içinde ruhsal değişimlerin olacak ve bunlar bir süre sık aralıklarla sana hücum edecek.
Çünkü onlar olmadan mücadele nedir bilmiyor bedenin.
Metotlar ile aslında “acı acıyı bastırır” tekniğini kullandın yıllarca.
Canını yakan bir şeyden kaçıp seni “suçlu, kötü, kendine saygı duymayan” bir insana çeviren davranışları tekrarladın.
Bu duygular da o anda yaşadığın olayı gölgede bıraktı.
Bu sefer gerçek problem ile yüzleşmedin.
Sade metotlar ve etkileri ile mücadele etmeye başladın.

Kuyudan O’nunla çıkmak uğruna artık kaçmak yok!

Bir an gelecek sonra,
mücadeleden ötürü bitkin, yorgun düştüğün, hatta belki de “yapamayacağım” diye düşündüğün,
son noktaya geldiğini hissettiğin o an,

yine bir sabah vakti
ve yine bir mucize ile karşılaşacaksın.
“Seni görüyorum, gayretini görüyorum,
ve unutma sen Benimsin”
diye seslenen bir mucize…

“Ey insan! Şüphesiz ki Rabbine giden yolda çaba üstüne çaba gösteriyorsun ve sonunda O’na varacaksın.” (İnşikak Suresi, Ayet 6)

Rahatlayacaksın.
Sevilmek nedir,
Şefkat nedir,
Korunmak nedir,
Borçlu hissetmeden Biri’nden yardım almak,
Utanmadan yardım istemek nedir tadacaksın…

“İman edip iyi işler yapanlar başkadır; onlar için başa kakılmayan (kesintisiz) bir ödül vardır” (İnşikak Suresi, Ayet 25).

Sen bu mücadelelere devam ederken, günlük hayatında güncel tetikleyicilerin de olacak.
Sen kötü şeyler üst üste geliyor sanacaksın,
O, sana yüklerinden arınman, onları tanıman için bir fırsat sunuyor olacak.

Art niyetli insanlardan, onların planlarından ilk başta korkacaksın.
Ama ‘O’ sana bu kaygıyla uyuduğun o gecenin sabahında yine fısıldayacak;

“Göğe ve Tarık’a Yemin olsun! Tarık’ın ne olduğunu sana bildiren ne olabilir ki! O karanlığı delen yıldızdır. Üzerinde gözetleyici (melek) olmayan hiçbir can yoktur.”

“Şüphesiz ki Kur’an doğru ile yanlışı ayırt eden bir sözdür. O asla bir şaka değildir. Şüphesiz ki onlar bir tuzak kuruyor. Ben de bir tuzak kuruyorum. Kafirlere mühlet ver, onlara biraz zaman tanı.” (Tarık Suresi, Ayet 1-4 ve 13-17).

Ömrün boyunca büyük bir iştahla her şeyi sevdin,
Hatta bu yüzden kendinle çok kavgalar ettin,
Nedir senin bu bitmek bilmeyen sevmek telaşın diye kızdın kendine,
belki de bir beşer tarafından tamamlanamayacak olan o büyük “sevilmek” iştahının aynalamasaydı bu…

Ama şimdi söyle!

O, sana buna mucizeleri yaşatmışken,
Bir an olsun El’ini senden çekmemişken,
“Bu karanlık aydınlığa çıkmaz artık” diye düşündüğün ve ümitsizliğe kapıldığın anlarda,
inanamayacağın kadar hızlı bir şekilde senin gönlüne güneşi doğurmuşken,
Başını okşamışken,
Seni korumuşken,
Cıvıl cıvıl ışıldayan o küçük çocuğu hayata döndürmüşken,
Üzerine yetmezmiş gibi,
Sana iyi haberler veren iki önemli telefon görüşmesi bahşetmişken,
Yetmedi, vücudunu pamuk gibi yapan iki güzel rüya göstermişken
Sen artık seni yoran yılların döngüsü “aşırılıklarından” ve onların artçılarından kaçacak mısın?
“Ben buyum, sanırım bunları aşamayacağım” diyecek misin?
Kendini ezerek, aşağılayarak, suçlayarak yok olmaya devam edecek misin?

Bir damla su verdiler diye ömrün boyunca ne beşerleri sırtında taşıdın!
O’nun mucizelerine karşı sessiz mi kalacaksın?
Biliyorum kalmayacaksın!

Önce tüm samimiyetinle And içeçek,
sonra matarandaki tuzlu su ile yeni bir yola çıkacaksın.

West Indies, Kızıl Elma, İtaki,Maçin!
Uzun yola çıkmaya hüküm giydim.
Beyazların yöresinde nasibim kalmadı
yerlilerin topraklarına karşı şuç işledim
zorbaların arasında tehlikeli bir nifak
uyrukların içinde uygunsuz biriyim
vahşetim
beni baygın meyvaların lezzetinden kopardı
kendime dünyada bir
acı kök tadı seçtim
yakın yerde soluklanacak gölge bana yok
uzun yola çıkmaya hüküm giydim.

Uzak nedir?
Kendinin bile ücrasında yaşayan benim için
gidecek yer ne kadar uzak olabilir?
Başım açık, saçlarımı ikiye
ortadan ayırdım
kimin ülkesinden geçsem
şakaklarımda dövmeler beni ele verecek
cesur ve onurlu diyecekler
halbuki suskun ve kederliyim
korsanlardan kaptığım gürlek nara
işime yaramıyor
rençberlerin o rahat
ve oturmuş lehçesinden tiksinirim
boynumda
bana yargı yükleyenlerin
utançlarından yapılma mücevherler
sırtımda sağır kantarı gizli bilgilerin
mataramdaki suya tuz ekledim, azığım yok
uzun yola çıkmaya hüküm giydim.

Bir hayatı, ısmarlama bir hayatı bırakıyorum
görenler üstünde iyi duruyor derdi her bakışta
askerken kantinden satın aldığım cep aynası
bazı geceler çıkarken
uçarı bir gülümseyişle takındığım muşta
gibi lükslerim de burda kalacak
siparişi yargıcılar tarafından verilmiş
bu hayattan ne koku, ne yankı, ne de boya
taşımamı yasaklayan belgeyi imzaladım
burada bitti artık işim, ocağım yok
uzun yola çıkmaya hüküm giydim.

(Mataramda Tuzlu Su-İsmet Özel)

Sanıyorum ki çoğumuzun, tekrar tekrar sergilediği;
her seferinde ya kendisine, ya çevresine, ya da her ikisine birden zarar veren,
bu yazıda ‘günah’ olarak tanımlanan,
tutum, davranış, duygu ve düşünce durumları vardır.
En azından benim var.

Bazen neden yaptığımızı bile bilmeyiz. Kimi zaman onlara kılıf uydurup kendimizi kandırırız; kimi zaman suçu şeytana, ay tutulmasına ya da havanın durumuna yükleriz.

Peki buradaki “günah” ile ne kastedilmekte, nereye varılmak istenmektedir?

Sadece bir dinin yasakladığı eylemler mi?
Hayır.

Bir dinin inananı için, buyruğun aksini yapmak;
Bir öğretiye bağlı olan için, öğretinin tersine davranmak;
Erdemli bir yaşam sürmeye çalışan için ise, bu erdemin dışına taşmaktır.

Kişi bu davranışları her tekrarladığında, içinde bir şey olur.
Önce kendisine olan saygısı sarsılır.
Sonra “Neden bunu sürekli yapıyorum?” diye sorar.
Bu anda, en kolay ulaşılabilir cevap ise kendimizi kandırarak vardığımızdır.

Çünkü insanın kendisine “tam anlamıyla samimi olması veya olabilmesi” gerçekten zordur.

Bence, birçok şeyin anahtarı, bu samimiyetin ardında gizlidir.

Çünkü biz samimi bir sorgulamadan ve gerçeklerle yüzleşmekten korktuğumuz için genellikle kaçmaya, reddetmeye, kendimizi ve ‘günahlarımızın’ sorumlularını aklamaya meyilli oluruz.

Bu uğurda “ben kesinlikle böyle biriyim”, “ben kesinlikle öyle biri değilim” gibi “kesinlik” bildiren, net tanımlama yapan sloganları içsel dünyamıza haykırırız. Buradaki amaç içimize, “sakın kurcalama” demektir.

Veyahut, ikinci bir yol olarak Ad Hominem’e veya onun bir alt türü olan Tu quoque (Sen de öylesin)’e başvururuz.

Ad Hominem; karşı tarafın argümanını doğrudan ele almak yerine kişiliğine, karakterine veya geçmişine saldırıda bulunmaktır.

Tu quoque; “Sen de aynısını yapıyorsun” şeklinde karşı tarafın eleştirisini tutarsızlık üzerinden etkisizleştirmek demektir.

Şöyle bir örnekle anlatalım. Ahmet benim en yakın dostlarımdan birisi olsun.
Ahmet gerçekten manipülatüf olmayan, dürüstlüğüne, niyetine güvendiğim birisidir. Bana bir tavrımdan rahatsızlık duyduğundan bahsetmiş olsun.

O anda benim “eleştiri” alarmım çalmaya başlar.

Özellikle koşullu sevildiysem, sürekli eleştirildiysem, yetersiz hissettirildiysem ve bunların sonucunda mükemmeliyetçilik şemamı geliştirmişsem, aman Allah’ım.

Alarm tüm bedeni bir anda sarar, utanıyorum, yanlış yaptım, eksiğim ve dolayısıyla sevilmeyi hak etmiyorum demeye başlar.

Ama ben de Ahmet de bu duyguları böyle okuyamayız.

Çünkü ben o anda, toplumda veya ailede ‘zayıflık göstergesi’ olarak tanımlanan bu duyguları bastırmak için gergin, kızgın bir ruh haline bürünürüm.

Çünkü kızgın olmak daha ‘güçlü’ bir görüntü sunar ve etrafımı püskürtürüm, karşı taraf bir daha bana bunu yapamaz ya da ben öyle olsun isterim.

Bu, bir denklem gibi, geçmişte bunu beden bu şekilde kodlamış, öğrenmiş ve öyle devam etmiştir.

Aslında buradaki kızgınlık ikincil duygumdur, en başta bahsettiklerim ise birincil duygularımdır.

Ahmet ile bir diyalog örneği verecek olursam;

Ahmet: “Bence bu hafta terapi seansını ertelemen iyi olmaz, çünkü son zamanlarda duygusal olarak çok zorlandığını söylüyorsun.”

Ben: “Ahmet, sen zaten insanları hiç anlamayan birisin. Terapi hakkında konuşma.”

Burada ben, bir savunma mekanizması olarak, Ahmet’in söylediği şeyin doğruluğunu tartışmak yerine, onun kişiliğine saldırıyorum.

Ek olarak, Tu quoque örneğine bakalım:

Ahmet: “Bence duygularını bu kadar bastırman sağlıklı değil. Terapi seansında bunları açmalısın.”

Ben: “Sen de kendi sorunlarını hiç kimseyle paylaşmıyorsun. Senin bana bunu söylemeye hakkın yok.”

Burada ben, Ahmet’in önerisinin doğruluğunu tartışmıyor, sadece onun da aynı davranışı yaptığını vurguluyorum. Bu, eleştiriyi karşıya geri yansıtma (reflective defense) tekniğine bilmeden başvurmuş olduğumu gösteriyor.

Aslında argümanın içinden kaçıyorum; “konuyu haklılık yarışına çevirme” eğilimine takılıp kalıyorum.

Özetle,

Ad hominem’de “Sen anlamazsın” diyerek kişiliğe saldırı vardır.

Tu quoque’de ise “Sen de yapıyorsun” diyerek tutarsızlık vurgusu yapılmaktadır.

Buraya kadar ki örneklerde, Ahmet’in iyi niyetli ve oldukça kibar bir şekilde eleştiri yaptığını görmekteyiz. Yani bu şekildeki eleştirileri aslında göğsümüzde yumuşatabilmeliyiz.

Yapamıyorsak, bahsettiğim “içsel sorgulamayı” yapmamız gerekiyor.

Ahmet bana bunu dediğinde ben birincil duygu olarak “ne hissediyorum” ki bir anda kızgın bir tepki verip, Ad hominem’e başvuruyorum şeklinde kendimize soru sorabiliriz.

Ancak belirtmek gerekir ki, bizim gibi toplumlarda “eleştiri nezaketi” çok gelişmemiştir. Farklı bir ülkede çok farklı külterde insanlarla tanışmış, çok yakın dostluklar kurmuş birisi olarak söylüyorum ki, biz bu konuda çok gerideyiz.

Biz de çoğu zaman eleştiri yapan kişi “kendi üstünlüğünü” ortaya koyabilmek adına karşı tarafı değersizleştirmeye çalışır. Aslında bu da onun “içsel yetersizliğinin” aynalamasıdır. Bu da yetmezmiş gibi, kişi sürekli olarak “şunun yapılması yanlıştır” şeklinde ahkamlar keserek insanların hayatlarına müdahale etmeye, onların yaşamlarını yargılamaya çalışır.

Bu sebepledir ki, bu tarz insanlarla iletişim kurarken gerçekten “sen de öylesin” dememek çok zordur.

Aslında bu insanlara “ben” dilini kullanabilirsek etrafımızdan sönüp gittiklerini net bir şekilde görürüz.

Ancak o noktaya gelebilmek gerçekten önemli derecede bir farkındalık seviyesi ve içsel olgunluk gerektirir.

Genç bir kardeşimle bu konuyu konuşup, ona, sürekli öfkesini tetikleyen ebeveyni ile iletişim kurarken “ben” dilini kullanmasını önermiştim, çok iyi yapabiliyormuşum gibi.

O da denediğinde gerçekten işe yaradığını ama bunu yapmak istemediğini söylemişti.

Neden diye sorduğumda ise “haklısın, “ben” dili ortamı sakinleştiriyor, ama o zaman içimdeki öfkeyi karşı tarafa tam olarak dökememiş hissediyorum” demişti.

Onu o kadar iyi anlamıştım ki.

Yalnız değildi.

Ama şunu kabul edelim ki, bu döngü tatlı yara gibi.

Öyle kaşımak isteriz ki, biraz daha kaşısak geçer sanırız, ama o kaşıma ihtiyacı asla bitmez,
ve biz daha da sert bir şekilde kaşımaya devam ederiz. Sonra kanlar içerisinde kalırız.

Son olarak bu konuda şunu da söylemek isterim ki, tüm iyi niyetli insanları veya farkında olmadan karşı tarafa kötü hissettiren insanları bir kenara bıraktığımızda bir grup daha kalıyor.

Sizin onun karşısında bu şekilde ne yapacağını bilemez halde, öfke nöbetlerine girmenizden, ona bir şeyleri açıklama gayretinizden tatmin olan insanlar…

Onlar bizi nerede olursak olalım, bir şekilde bulurlar.

Onlar bulmazsa da maalesef biz onları buluruz. Buna da şema çatışması diyebiliriz.

Bu sebeple tek çözüm ne kadar zorlansak da “ben, benimle bu şekilde konuşmanı istemiyorum” şeklindeki “ben” dilinin duygusuz, nötr bir şekilde kullanımı için bol bol egzersiz yapmaktır.

Bu noktada ise, yüzyılların sorusu patlak verir;

“Ben kimim?”

“Ben öğrendiğim toksiklikleri ruhumdan ve bedenim atabilecek olsam gerçekte nasıl bir insana dönüşeceğim?”

Bu sorunun gerçek cevaplarını bulabilmek için ise “kendimize tam anlamıyla dürüst ve samimi olacağımıza and içmemiz” tek şarttır.

Çünkü bu yolculuğa çıktığımızda birçok kırılma anı yaşayacağız.

Hatta çok kere kaçmak, bırakmak isteyeceğiz.

Çünkü burası bilinmedik bir kapının ardıdır.

Bu kapının ardında,
o ana kadar anlam yüklediğimiz her şeyin,
kendi adımızın önüne koyduğumuz her sıfatın tamamen bir yanılsama olduğu gerçeği ile karşılaşabileceğimizin bilincinde olmamız şart.

Bu da bizim “büyük bir boşlukta savruluyorum” diye hissetmemize sebep olabilir.

Savrulurken korkabilir, hayat altımızdan kayıp gidiyor sanabiliriz.

Sonra dürtüselleşebiliriz,

Ve kendimize deriz ki;
“hemen, şu anda, bir dala tutunmazsam yere çakılacağım!”

Sonra da refleks olarak da “bir dala” tutunuruz.

O boşlukta tutunduğumuz her dal ise,
yüksek ihtimalle,
hayat boyu kendimize “neden hep aynı döngüleri yaşıyorum?” diye sorduğumuz sorunun cevabı olacaktır.

Hani uykuya dalarken uçurumdan düşüyormuş gibi hissederiz de bir anda uyanırız ya… İşte o dal, aynı etkiyi yaratır.
Düşüşü sonuna kadar yaşamadıkça aynı rüya tekrar eder…

O boşlukta savrulmadıkça,
kendi başımıza bir “Yer’e” konmadıkça döngüler sürer gider.

Ama sakın korkmaktan korkmayın!

Çünkü bu yanıltıcı “korku” beni bana, seni sana, bizi O’na, yani bizi kendimize getirecek olan ilk kıvılcımdır.

Aksi halde ömrümüz aynı döngülerden ibaret olacak.
aynı aldatılmalardan,
aynı fiziksel veya psikolojik şiddetlerden,
aynı değersizleştirilmelerden,
aynı toksik ilişkilerden
ve aynı tacizlerden…

Aynı döngülerle her karşılaştığımızda ne yapacağız peki?

Kendimize saygımızı azaltan, bağımlı hissettiren, yani manevi açıdan içimizi boşaltan ve aynı zamanda da maddi açıdan da bizi oldukça zor durumlara düşüren;
aynı ‘günahlara’,
aynı aşırı cinselliğe,
aynı aşırı çalışmaya,
aynı aşırı alışveriş çılgınlığına,
aynı kumara,
aynı sigaraya,
aynı aşırı spora,
aynı aşırı alkol tüketimine,
aynı aşırı film izlemeye,
aynı aşırı yemeye,
aynı hiç yememeye,
aynı biri diğerine bağlanan aralıksız ilişkilere,
aynı zorbalaşmaya

geri döneceğiz.

Ve bunları her tekrarladığımızda yaşadığımız “andan” uzaklaşacağız.
Ve daima bu “günahların” bir döngüsü bitmeden ikinci döngüye başlayacağız.
Çünkü yaşadığımız “andan” koptuğumuz için haz ile hayata tutunmaya çalışacağız.
Bir hazzın zirve noktasını sonraki hazzın zirve noktasına bağlamaya çalışacağız.

Yani, daima bir heyecanın zirvesinde kalmak isteyeceğiz.
Heyecan pik yaptığında iniş ve ardından gelen durulma sürecine geçmeden, onu başka bir heyecanın zirvesine bağlamak isteyeceğiz.

Çünkü biliriz ki durursak, “o boşlukta” savruluruz.

Bu öyle bir boşluktur ki…
bazen sadece bir cırcır böceğinin sesiyle gelir.
Sonra o ses, tüm ruhunu kasvetle kaplayıp seni boğmaya çalışır.
Sanki çok yakın birinin ölüm haberini almışsın da henüz idrak edemeden cenazesine gitmiş, onu defnetmişsindir.
Vakit akşama yakındır, karanlık çöktü çökecek,
İçi acıdan yorgun düşmüşlerin sessizliği ile dolu o evin kapısında, akşam ezanının sesiyle daha da korkan bir çocukmuşsun gibi hissedersin.
Çocuk, insanlara bakar,
ölümü anlamaya çalışır,
cırcır böcekleri öter,
saçlarını okşayan bir rüzgar eser, “korkma” der gibi,
Ama sen sadece bir çocuksundur, o boşluğun içinde savrulmaya başlamışsındır.
Tanıdık bir çift göz, “her şey düzelecek” diyen bir kucak ararsın ama bulamazsın.
Çünkü o kucaklar da ölümün bıraktığı boşlukta yanarak savrulmakta olurlar.

Ama bu kucak arayışı hep devam eder…
bir sevgili ile,
bir eş ile,
bir kıyafet ile,
bir araba ile,
bir iş ile,
bir kariyer ile,
çeşit çeşit ten ile,
aşırı yemek ile,
aşırı spor ile,
uyuşturucu maddeler ile,
alkol ile,
sigara ile…

Çünkü bunlar, öğrenilmiş en basit “haz ile hayatta kalma” yöntemleridir.
Bunlar sayesinde “durma” ve “korkularla yüzleşme”nin önüne geçilmiş olur.
İnsan durmaktan çok korkar.
Çünkü durunca zihnindeki negatif, kötü, saçma vs… düşünceler ona hücum ederler.

Ter içinde kalır.

Ama yine de anlatamaz.

“Ben böyle bir şeyi nasıl düşünürüm” der,
“Bu saçma, bu kötü, bu…”

Başa çıkamaz.
Ya kendisini yok edecek, ya düşüncelerini…
İlk olarak düşüncelerini yok etmek ister, ama “panzehir” nedir bilemez.
Bu yüzden bu düşünceleri bastırarak ve nihayetinde kaçarak durumu çözmeye çalışır.
Bunun için de bahsedilen kaçınma metotlarına başvurur ve anlık rahatlama yaşar.

Örneğin; kişi ailesi ile döngü şeklinde olan ve sürekli tekrarlanan bir tartışmanın ardından bir sigara yakar. Sonra vücudunun gevşediğini hisseder.
İşte o an, “gerginlikten kurtulmak sigara ile mümkündür” kodu zihne kazınır.
Sonra hep benzer döngüler yaşanır.
Aslında çözüm sandıkları ile hatalı sistemi beslemeye devam eder.

Bu durumda kötü haber şudur ki, kaçınma metodu hem ruhuna, hem bedenine zarar verir.

Ek olarak da, tüm bunları yaparak kaçmaya çalıştığı “o düşünce” hala daha onda kayıtlı kalır ve sonrasındaki döngüde daha da güçlenerek gelir.

Bir davranış ne kadar çok tekrarlanırsa, o kadar derinleşir, insan ruhuna ve bedenine o kadar kök salar.
İnsan o toksik köklerin ne olduğunu, nereden kaynaklandığını çözmek için durmalıdır.
Bunu kendi başına yapamazsa/yapamazsak bence kesinlikle bir ‘ustaya’ başvurmalıyız.

Bu durumu arabaya ve onun ritmik bakımlarına benzetebiliriz.

Bir araba ‘en ideal koşullar altında’ bile alınan yola, yaşanan ömrün süresine bağlı olarak bakıma ihtiyaç duyar.
Zaten koşulların “ideal olması” çoğunlukla da mümkün değildir.
Çünkü bu denklemde, üretiminden sürücünün kullanımına kadar birçok değişken vardır.

Dışarıdan bakıldığında araba gider hâldedir.
Parlak boyası, pırıl pırıl jantları vardır; yolda da gayet düzgün ilerler.
Ama belki de motor kayışının kopmasına yalnızca bir “an” kalmıştır.

Bir aracın ne kadar sağlıklı çalışacağı, tek bir noktaya değil; üretimden kullanımına kadar uzanan yüzlerce küçük etkene bağlıdır.

Mesela, üretim aşamasında parçaları üreten makinelerin kalibrasyonu tam olmayabilir.

Tasarımı yapan mühendis, tüm tecrübesine rağmen o gün dalgın olabilir.

Montaj hattındaki usta, o gün iki çocuğundan biri hasta olduğu için zihnen tam işine odaklanamamış olabilir.

Malzemeler, maliyet düşürmek için daha düşük kalitede seçilmiş olabilir.

Şirket, bir önceki sahibinden beri süregelen, alışılmış, sorgulanmamış “yanlış üretim yöntemini” sürdürmeye devam edebilir.

Veyahut, bilinçli bir şekilde, yan sanayi ve tedarikçiyi beslemek adına, normalinden çok daha düşük kalite parça kullanımı da yapabilir.

Araç, kusursuz gibi teslim edilmiş olsa bile kullanım sürecinde yeni etkiler devreye girer:

Sürücü, aracı nasıl kullanacağını bilmiyorsa, motoru gereksiz yere zorlayabilir.

Kullandığı yollar düzgün değilse, süspansiyon sistemi yavaş yavaş yıpranır.

Zamanında bakım yapılmazsa, küçük arızalar fark edilmeden büyür.

Aracın, yoğun trafik, sert hava koşulları ya da acil durumlar gibi olağanüstü şartlarda zorlanması, yıpranmayı hızlandırır.

Sürücü, belki de farkında olmadan arabayı sürekli yüksek devirde kullanır ya da frene çok sert basar.

Tüm bu ihtimaller, aracın ne kadar sorunsuz göründüğünden bağımsız olarak, onun her an bir bakıma, bir müdahaleye ihtiyaç duyabileceğini gösterir.

İnsan da böyledir.

Doğumdan itibaren ‘üretim süreci’miz — anne karnındaki gelişim, genetik mirasımız, yetiştiğimiz aile ortamı, aile bireylerinin kendi yaraları veya bilinçli kötüler hayatımızın temellerini atar.

Çocuklukta gördüğümüz, duyduğumuz, hissettiğimiz her şey; iyi niyetle bile olsa bize aktarılan yanlış başa çıkma yöntemleri; toplumun yüklediği beklentiler; karşılaştığımız stresler… Bunların hepsi “yaşantı motorumuza” işlenir.

Ve tıpkı bir araba gibi, biz de dışarıdan sapasağlam görünebiliriz. Ama içimizde, belki de yıllar önce fark edilmeden oluşmuş küçük bir çatlak, gün gelir bizi yolda bırakabilir.

Terapi ya da bir mentör desteği, işte bu küçük çatlakları görmemizi, onarmamızı ve yolumuza daha güvenle devam etmemizi sağlar.

Ama tüm bu süreçten maksimum faydayı sağlayabilmemiz için kendi içsel mücadelemizi başlatmak zorundayız.

Çünkü biz mücadele etmedikçe, buna gönüllü olmadıkça, hiçbir terapist veya mentör sihirli çubuğu ile bize dokunmayacak.

Biz derinden gelenleri ne kadar iyi şekilde anlayıp, açığa çıkarıp işin ehline sunarsak, o da tüm tecrübesi ile bize yardımcı olabilecektir.

İşte o yüzden diyorum ki, aynı hataları, döngüleri veya işlevsel olmayan davranışları artık bizden sonrakilere aktarmayalım.

Varsın hatalarımız yine olsun, zaten olmama şansı da yok.
Ancak bizi yakan bu döngüler aynı şekilde, aynı büyüklüğüyle ömrümüzün geri kalanında ve bizden sonraki nesillerde var olmaya devam etmesin.
Azalarak bitsin…

Bu yüzden içsel mücadelemize basitçe “Ne gibi işlevsel olmayan davranışlarım bana ve/veya sevdiklerime zarar veriyor?” sorusu ile başlayabiliriz.
Sonra, “Neden bu davranışı sürekli tekrarlıyorum?”,
“Ben bu davranışı nereden, kimden öğrendim?”
“Bu davranışı hangi duyu ile yapıyorum, ardından hangi duyguyu hissediyorum?”
“Çeşit çeşit insanın olduğu bir ortamda bir konuya herkesten fazla tepki verdiğim veya insanlara kıyasla donuk bir şekilde tepkisiz kaldığım şeyler neler?”

gibi sorular ile de devam edilebiliriz.

Ama bu soruları kesinlikle kendimize kızmadan sormalıyız.
Kendimizi yargılamak, aforoz etmek için değil, aksin şefkatle, kucaklayarak anlamak ve çözüm bulmak için sormalıyız.
İçimizdeki küçük çocuğa yardımcı olmaya çalışır gibi…

Bu devrime ilk adımı attığımızı düşünelim.
İlk olarak bizi rahatsız eden davranışlarımızın sebebinin “biz” olmadığını anlayacağız.
Bir rahatlama gelecek.

“Ben kötü tohum değilim.”
“Ben problemli bir insan değilim.”
“Kaçmamı gerektirecek bir şey yokmuş.”

gibi sonuçlara varacağız.

Ardından bize bu davranışları yükleyen sebeplere öfke duyacağız.
Bir süre geçmişe takılıp kalacağız.

O anda Öz’ümüze döneceğiz ve ona;
Nazi Kampları’nda tüm ailesini kaybetmiş,
kendisi de yıllarca bu kamplarda kalmış,
ve ardından mucizevi şekilde kurtulmuş olan psikiyatrist Viktor E. Frankl’in cümlelerini ibadet eder gibi hatırlatacağız;

“Gelecekte bir hedef göremediği için kendini çöküşe bırakan bir insan, kendini geçmişe yönelik düşüncelere dalmış bulur. Bu da farklı bir bağlamda, geçmişe dalmaya, olanca dehşetiyle bugünü daha az gerçek kılmaya yönelik bir eğilime sebebiyet verir.”(İnsanın Anlam Arayışı)

Sonra biraz durulacağız, geçmişten çıkıp günümüze varacağız.
Ama o zaman da geçmişin hesabını sorumlularından sormak isteyeceğiz.

Maalesef burası da bir kırılma noktası olacak..
burada takılıp kalırsak da kurban rolüne saplanacağız.
Saplandığımız bu bataklıkta daha dibe gitmemek için, elimizi Spinoza’ya uzatacağız ve o bize “ne yaşadığımızı anlamamız için” bir el uzatıp, avucumuza bir reçete tutuşturacak;

“Acı duygusu, buna ilişkin net ve kesin bir tablo oluşturduğumuz an, acı olmaktan çıkar.”(Etika)

Sonra biraz kabulleniş, biraz diriliş yaşayacağız.
Zoom out yaparak “nerede” olduğumuzu, “oraya hangi yollardan geldiğimizi” idrak etmeye başlayacağız.

Sonra “ne kadar zorlu yollardan gelmişim”, “bu nasıl bir zorluk Ya Rab” diye donup kalacağız.

Evet, tahmin ettiğiniz gibi, burası da bir sonraki durağımız olacak..
Eğer burada takılıp kalırsak da kendimizi, travmalarımızın ışığında insanlara göstermeye, sevdirmeye çalışacağız.

“Hepiniz beni hoş görün!,
“Bakın ben neler yaşadım!”;
“Bakın ne kadar zor yollardan buraya geldim”
“Senin derdin dert midir benim derdim yanında”

Yani aslında acıyla bezenmiş olan, ama görüntüde ‘bencilce’ gibi duran kurban naraları atacağız…

Oysa hayat tek başına bizim filmimiz değil.
Maalesef bize travma yaşatanların da kendi yaraları,
bizi dinleyenlerin de kendilerine ait dikenli yolları var.

Bu anda da Kemal Sayar’ın cümleleri aklımıza gelmeli. …

Çünkü bu cümleler, insanın travması/acısı ile ilişkisinin olması gereken ölçüsünü anlatmaya çalışıyor;

“Empati yapabilmek için kendi acımla da sağlıklı bir ilişki kurabilmem gerekli. Eğer kendi acımı yok sayarsam, onu görmezden gelirsem başka insanların ıstırabını anlamam da zorlaşır. Ama kendi acıma sevdalanmışsam, onunla övünür hale gelmişsem de acı çeken başka insanlarla rekabete tutuşurum ve duyarlı olamam. Kendi acıma da belirli bir mesafeden bakmayı, kendime merhamet etmeyi öğrenmeliyim önce.” (Beni Sessiz de Sevebilir misin?)

Yani, bizim ebeveynlerimiz, bakım verenlerimiz, birlikte büyüdüğümüz toplum da arabalarını bakıma götürmediler, götürme imkanları veya farkındalıkları da olmadı.

Ve içinde biz varken kaza üstüne kaza yaptılar.

Bu yüzden, “Ben artık bu arabadan ineceğim “ veya “Ben artık çocuğumu bu arabaya bindirmeyeceğim” diyorsak, arabayı bakıma götürmek ve durmak zorunda kalacağız.

Tüm bu noktaya gelene kadar birçok kırılma noktası yaşayacağız. Çok kez bırakmak, kaçmak isteyeceğiz.

Belki “benim zaten çocuğum yok, bendekini aktaracağım kimse yok” diyeceğiz.

“Belki öyle ya da böyle bu günlere geldik, bu kadar kurcalamaya gerek yok” diyeceğiz.

Belki travmalar ile ilk yüzleşme anlarında “bu gerçeğin altında kalkamayacağım ve kaçacağım” diyeceğiz.

Bu anda, tıpkı şu efsane sahnedeki gibi trajikomik bir halde bulacağız kendimizi; (Umudumuz Şaban)

“Evet şimdi ben buraya neden çıktım?
Niçin çıktım?
Nasıl çıktım?
Bunu izaha gerek yok.
Gördünüz, yürüdüm çıktım.
Ama çıkmamış da olabilirim.
Çıkmışsam çıkmışımdır,
çıkmamışsam çıkmamışımdır.
Görünen köy uzakta değildir.
Buraya çıktık da sonradan çıkmadık mı dedik
Bunlar bir takım uydurmalardır

Sahi ya, ben buraya neden çıktım?
Kim çıkardı beni buraya?

Beni, işlevsel olmayan davranışları her tekrarlayışımda içimi kaplayan huzursuzluktan kurtulmak için sarıldığım “O” çıkardı.
Belki seni uğruna hayatını sürdürdüğün öğretinin bir maddesi,
Belki onu sadece erdemli bir insan olma ihtiyacı..

Sonuç olarak, kalplerimizi huzurla buluşturmak isteyen Bir Kişi, Bir Şey…
Bu huzurun dünyevi bir bağı yok.
Bir insanın gözüne girmek, toplumun onayını almak, ailemizin takdirini kazanmak vs. gibi durumlardan çok uzak bir bağ.

Çünkü, zaten uzunca bir ömrü bunlar uğruna yaşadık.
Belki de ondan bu denli yandık…

Özetle, benim O’ndan, sizin başka bir Şey’den aldığınız güç ile bu aşamayı da aşacağız.

Ardından, bir sonraki aşama başlayacak.
Bu aşamanın özeti ise, yılların zarar verici davranışlarını temizleme sürecidir.
Usta sana, bize bu hareketlerin bizde neden başladığını, neden kazılı olduğunu anlatacak.
Sebepler çeşit çeşit, belki de insan popülasyonu kadar çok…
Ama kazılı olmasının sebebi yıllarca tekrarlanmış olmalarıdır.
Yanlış kaslar çalışmış, ve biz kaskatı olmuşuzdur.
Doğru kasları çalıştırmayı öğreneceğiz. Başta çok ağrımız olacak.

Gün gelecek gözyaşlarımızı gevşetici niyetine hamlık yaşayan kaslarımıza süreceğiz…

Sonra küçük küçük denemeler yapacağız.
Sağlıklı kaslarımız küçük küçük görünmeye başlayacaklar.
Fiziken ve ruhen o kadar iyi hissedeceğiz ki “sanırım ben fena birisi değilim, ne dersin” diye sesleneceğiz içimizdeki çocuğa.
Her sağlıklı, yeni bir kasın gelişmesi bu seslenmeleri arttıracak,
Arttıkça o küçük çocuk korktuğu, saklandığı kuyudan yavaş yavaş bize doğru tırmanışa geçecek.
O mutlu olacak, biz hafifleyeceğiz, hafifledikçe “bari şu yükü de bırakayım” diyeceğiz.
Böylece yolculuk artık bir tutku ile devam edecek.
Tıpkı yoğun bir antrenmandan sonra alınan ferahlatıcı duş gibi.
O hissi tekrar yaşamak için artık terlemeyi göze alacak cesareti hissedeceğiz.
Bu cesaret bize güç verecek, ama öyle yılların getirdiği, sadece ‘dışarıya’ sunduğumuz, içi boş bir güç değil.
Aksine, ayaklarımız yere öyle sağlam basacak ki, böyle ayaklarımızı yere çok sağlam vurursak sanki ‘O’ na varabilecekmişiz gibi hissedeceğiz…

Bu yolculukta gönüllü isen,
ama bazen “ben bu davranışımı değiştiremem, sanırım ben buyum” diye yılgınlığa düşersen,
bu durumun çok normal olduğunu,
ama “yapamayacağını” düşünmenin sadece bir “yanılsama” olduğunu hatırlaman için sana “kas hafızamızın” bize bu oyunu nasıl oynadığına dair küçük, basit, yaşanmış bir olay anlatacağım.

Kadının biri, yaklaşık bir yıldır büyük bir sitede ikamet etmektedir. Sitenin giriş çıkışları, 24 saat boyunca güvenlik tarafından kontrol edilmektedir. Güvenlik kulübesinin her iki yanında, araçların giriş ve çıkışı için yapılmış geniş kapılar ve bu kapılarda kapanıp açılan bariyerler vardır. Bu kapıların yanında ise, aynı anda yalnızca bir yayanın geçebileceği dar turnikeler bulunur. Yayalar, kartlarını okutarak bu turnikelerden girip çıkar; yanlarındaki geniş kapılardan ise arabalar geçer. Araç giriş çıkışları dışında, bu kapıların bariyerleri her zaman kapalıdır. Bu nedenle kadın da diğer yayalar gibi her zaman dar turnikeden geçmektedir.

Bir gün, araçların siteden çıkış yaptığı taraftaki bariyer kırılır. Bariyer kaldırılır ve geniş kapı tamamen açık kalır. Bu durum, birkaç hafta boyunca böyle devam eder. Kadın ise ilk birkaç gün, kapının açık olduğunu fark etmez bile. Çünkü bir yıldır tekrarladığı dar turnikeden geçme alışkanlığı, artık bedenine ve zihnine işlemiştir.

Sonra bir akşam, yine dar turnikeden geçerken kulübedeki güvenlik görevlisiyle göz göze gelir. Güvenlik, tatlı bir şekilde gülümser ve ardından bakışlarını, kadının hemen yanı başında — yarım kol mesafesi kadar yakınında — duran geniş, açık kapıya çevirir. Kadın o ana kadar, o kapının bariyersiz ve tamamen açık olduğunu fark etmemiştir bile.

Bunun üzerine, ertesi gün kendisine, “Geniş kapıyı unutma, oradan çıkacaksın.” diye telkin vermeye başlar. Evden çıkar, sitenin kapısına yaklaşır, ancak telkini unutur ve yine dar turnikeye yönelir. Tam geçecekken kafasını sağa çevirir, açık kapıyı görür ve “Hadi ya, nasıl yine unuturum?” dercesine içinden geçirir. Yine de kendine söz verir: “Yarın kesin yapacağım.”

Ertesi gün, kadın yine dar turnikenin olduğu alana gelir; fakat bu kez tam girmek üzereyken durur, geri çıkar ve sırf kaslarına o geniş, ferah kapının varlığını ezberletmek için oraya yönelir. Dışarıdan biri gördüyse ne yaptığını anlamamış olabilir. Belki de “Turnikenin ucuna kadar geldi, neden geri döndü?” diye düşünmüş, hatta gülmüştür. Ama önemli değildir. Kadın biliyordur, güvenlik biliyordur…

Sonraki gün, tam isabet. Kadın, nerede olduğunun tüm farkındalığıyla süzülerek o geniş kapıdan geçer. Ertesi gün bir daha, sonraki gün bir daha… Artık teklemeden, alışkanlıkla geçmektedir.

Sonuç olarak, yanı başında açık, ferah bir çıkış yolu olsa da, bir yıl boyunca tekrarlanan davranış, ona o çıkışı göstermemiştir. Şefkatle gülümseyen ve bakışlarıyla ona bir yön gösteren güvenlik görevlisi ise, kadına ferah bir kapının varlığını ve oradan geçebilmenin mümkün olduğunu hatırlatmıştır.

Sizin güvenlik Görevli’niz veyahut görevlileriniz kim,
Dar turnikeleriniz neler,
Ferah kapılarınızın önündeki bariyerler hangi alışkanlıklarınız,
Bilmiyorum.

Ama şunu biliyorum:
O dar turnikelerden kurtulup ferah kapılardan yürümek mümkündür.

İnsanın hangi dünyaya kulak kesilirse, diğerine sağır olacağını önce İsmet Özel’den, sonra kendimden biliyorum.

Varsın dar turnikeler hiç bitmesin.
Hayat bölüm sonu canavarlarıyla üzerimize gelsin.
Biz, ferah kapılara olan inancımızı ve o yoldaki mücadelemizi daim kılalım.
Ne olur ki yani…

Değerlisi’ne varmak uğruna,
tüm samimiyetleri ile,
“Ben” olabilme gayretini gösterenlere,
en devrimci duruşumla
ve dahi Hazreti Epiktetos’un manifestosuyla Selam Olsun;

“Bir bülbül olsaydım, bülbül gibi şakırdım; bir kuğu olsaydım kuğu gibi yüzerdim, ama ben bir insanım ve benim görevim Yaradan’ın sözlerini hatırlatmak. Yaşadığım sürece bu görevimden asla şaşmayacağım ve sizi de bu görevde bana eşlik etmeye davet ediyorum.

Herkesten önce memnun, hizmet ve itaat etmem gereken biri var: Tanrı. Ve o beni bana emanet etti: Beni sadece kendimden mesul kıldı ve bunu yapabilmem için de kuralları belirledi.

Tanrı bana ‘Epiktetos eğer mümkün olsaydı seni de sahip olduğun bedeni de tamamen özgür ve başıboş bırakırdım’ dedi.

‘Ama sakın ha aldanma, bu beden senin değil. O sadece şekle giren bir kil.

Her an yanında olamayacağım için sana kendimden bir parça verdim.

Bu benden parça ile bir şeyleri arzulayacak, onlara sahip olacak, yeri gelip onlardan kaçınacak ve mantığını izleyerek bunları anlamlandıracaksın. 

Bunu görmezden gelmeyip içinde ne varsa ortaya koyarsan asla hayal kırıklığına uğramayacak, engellerle karşılaşmayacaksın.

Hiçbir zaman kederlenmeyecek, hiç kimseyi suçlamayacak ya da göklere çıkarmayacaksın.

Sahip olduğun bu değeri sakın ha küçümseme. Elindekinin kıymetini bilmelisin!